Yerelin Sesi, Genelin Yansıması
Yerelin Sesi, Genelin Yansıması

Hitabet(2)

Hitabete ilişkin değerlendirmelerimize geçen hafta kaldığımız yerden devam edelim. Zira mevzu gerçekten derin.. Retorik Söyleme Yönelik Karşıt Değerlendirmeler Retorik, en genel anlamıyla bir “söz söyleme sanatı” olarak tanımlanır. Fakat bunun yanında “karşılıklı konuşma”nın (conversation) karşısında “konuşma sanatı” (speech) olarak, kimi zaman “söylev sanatı” (discourse) olarak, yine “tartışma”ya (discussion) karşılık “çekişme” (disputation) olarak da kullanıldığı söylenebilir. […]

28 Temmuz 2020 - 9:41 'de eklendi ve 1966 kez görüntülendi. A+A-

Hitabet(2)

Hitabete ilişkin değerlendirmelerimize geçen hafta kaldığımız yerden devam edelim. Zira mevzu gerçekten derin..

Retorik Söyleme Yönelik Karşıt Değerlendirmeler

Retorik, en genel anlamıyla bir “söz söyleme sanatı” olarak tanımlanır. Fakat bunun yanında “karşılıklı konuşma”nın (conversation) karşısında “konuşma sanatı” (speech) olarak, kimi zaman “söylev sanatı” (discourse) olarak, yine “tartışma”ya (discussion) karşılık “çekişme” (disputation) olarak da kullanıldığı söylenebilir. Kimi yerlerde ise “didişme” ve “çekişme”den kastedilen aynı şey olmuştur.

Pozitif Değerlendirmeler

“Diyalektik” ile “retorik” kavramlarının karşıt anlamlılığı, en temelde bilgisel temellerine bakılarak saptanır. Retorik daha çok inançla (pistis) ilgiliyken, diyalektik ise doğru bilgi (episteme) ile olanaklı olur. Bir de kimi diyaloglarda (Phaidros, Devlet vb.) “doğru sanı”ya dayalı olarak yapılan retorikten, ya da retoriğin bir kullanımı olarak karşımıza çıkan şiirden söz açılır. Fakat bu türden bir retorik kullanımı, daha çok, siyaset ve eğitim konularıyla ilgisinde ele alınır ve değerlendirilir. Retoriğin “doğru sanı” uyandırma olarak anlaşıldığı böylesi durumlarda, retoriğin felsefeye yaklaşarak ona, daha olumlu bir anlam yüklendiği izlenmektedir.

Retorik, soru sorma bağlamında da kullanılmaktadır. Bu anlamda gülmecenin yaratılmasında başvurulan yollardan biri de retorik sorulardır. Daha çok sözel dil kullanımında görülen retorik sorular, en dar tanımıyla yapı olarak soru olsalar da, semantik anlamda cevap cevabı bilinen veya cevabı beklenilmeyen sorulardır. Örneğin eve geliyorsunuz, kapıyı açıyorsunuz, içeri giriyorsunuz ve anneniz gözünüzün içine bakarak soruyor “Geldin mi?” veya “Sen mi geldin?” ya da bakkaldan ekmek almak isteyen birinin bakkalın “ekmek yok, kalmadı” sözüne karşılık “hiç mi yok?” gibi sorular retorik sorulardır. Genel anlamda retorik sorular dilin sosyal ilişki kurmada sunduğu bazı kolaylıklar olarak da görülebilir.

Retorik sorular gülmece yazarları tarafından da kullanılmaktadır. Örnek vermek gerekirse, bir gülmece ustası olarak bilinen Ferhan Şensoy da eserlerinde retorik sorulardan gülmece unsuru olarak olabildiğince yararlanmaktadır. Ferhan Şensoy’un retorik sorularla yarattığı gülmece dili genel olarak üç grupta toplanabilir: İlkinde, sorulan soruya dilin olağan kullanımında, onaylama dışında, yanıt verilmemesi gereken ancak yanıt verilince, nasıl komik bir durumun çıkarılacağı sorulardan oluşmaktadır. Mesela, manava gidip “taze elma var mı?” diye bir soru sorulduğunda alınacak cevap “hayır, elmaların hepsi çürük” şeklinde olamayacağına göre ortaya komik bir durum çıkmaktadır.

İkincisinde bir iç diyalogla gülmeceye neden olan sorunun yanıtı soruyu soran tarafından verilmesidir. Örnek olarak, yardım amaçlı birisine bir miktar para verdiğimizi düşünürsek ve o kişinin de bu durumdan rahatsız olarak sinirlendiğini ve “Dilenci miyim ben?” şeklinde bir soru sorması gösterilebilir. Böyle bir durumda aslında dilenci olmadığını zaten bu soruyu sorarak söylemiş bulunmaktadır.

Üçüncü grupta ise bir ifadeye karşılık doğrudan retorik bir soruyla karşı bildirimde bulunulmasıdır. Bu tür retorik sorular aslında günlük dil kullanımında sık sık karşımıza çıkar. Bu sorular genellikle yanıtsız kalır. Mesela, bakkala gidip çikolata istediğinizde ve bakkaldaki çalışanın çikolataların yerini bir türlü bulamayıp “Nereye koydum bu çikolataları, hepsini yemedim ya?” şeklinde bir soru sorması bu gruba giren bir retorik soru türü olarak verilebilir.

Negatif Değerlendirmeler

Retorik kavramının, anlamı bakımından, dili başkalarını ikna etmek ya da etkilemek için kullanma sanatı; akıl yürütme, tartışma, inandırma, söz söyleme sanatı ve benzeri kullanımlarının olduğu söylenebilir. Platon da söz konusu diyaloglarında sıklıkla retorik kavramını ona farklı anlamlar yükleyerek kullanmıştır.

Platon’un “Gorgias” diyaloğunda Gorgias, retoriği “sanatların kraliçesi” olarak nitelendirirken; buna karşılık Sokrates, retoriğin “dinleyicileri gülünç duruma düşürme ustalığı” olduğunu söyleyerek olumsuz yönünü ön plana çıkarır. “Gorgias” diyaloğunda retorik daha çok olumsuz yönüyle ön plana çıkar.

Sokrates burada, retoriği yemek pişirme gibi bir göreneğe benzetir ve şöyle der: “Retoriği, süslemeyi ve bilgiçliği dalkavukluktan sayıyorum, her birinin de ayrı konusu olduğunu kabul ediyorum”. Retorik, bu diyalogda, dalkavukluk olarak görülür; karşısındakinin çıkarlarını düşünmeden ruha hoş görünmeyi amaç edinerek “iki ya da daha çoklarına karşı kullanılır”.

Gorgias’taki başka bir ayrılık noktası ise şöyledir: “Hatibin hastayı hekimden daha çok inandırabileceği doğruysa bilgisiz olan, başka bilgisizleri inandırmada bilgiliden daha ustadır” ifadesinde izlendiği gibi, retorikçi en temelde konuştuğu şey konusunda bilgisizdir, fakat yine de karşısındaki bir bilgisizi kandırma yeteneğine sahip olandır. Gorgias’ta retorik, “siyasetin bir benzerinin parçası” olarak tanımlanır. Buna göre retorik, siyasetten farklı olarak sahte bir sanattır. Diyalogda bu konuyla ilgili olarak bir ayrım yapılır. Buna göre iki çeşit hatip vardır: Yurttaşların iyiliği için, yurttaşları sözleriyle olabildiğince erdemli kılmak amacıyla konuşanlar ile yalnız yurttaşların hoşuna gitmeyi düşünerek kendi çıkarlarını gözeten hatipler. Bunlardan ikincisi dalkavukluk olarak nitelendirilirken, ilk söylenen ise namusluca yapılması bakımından üstün tutulur.

“Sofist” diyaloğunda retorik “mahkemede, halk önünde ve dostlar arasında yapılan konuşma sanatını tümüyle kapsayıcı bir adla kandırma / inandırma sanatı” diye nitelendirilir. Öte yandan, ikna etme sanatı olarak inandırmanın iki çeşit olduğunu saptayan Platon’a göre retorik inançla ilgilidir ve/fakat biri bilgisiz inanmayı, öteki de bilgiyi doğuran temele alan iki türlü inandırma vardır.

“Phaidros” diyaloğunda ise retoriğin farklı anlamlarda da kullanıldığı görülür ve “Gorgias” diyaloğundan farklı olarak, retoriğin bir başka kullanımı da açık hale gelir: “Söz sanatı genel olarak, ruhları sadece mahkemelerde veya halkın biriktiği herhangi bir meydanda değil, fakat özel toplantılarda da, sözle ikna eder”. Fakat her şeyden önce burada, ikna etmenin temelinde de bilgi olduğu düşünülür. Fakat söz konusu bilgi doğru olanın bilgisi değil, kalabalığın iyi ile güzel diye kabul ettiği şey ne ise onun bilgisidir. Retorikçi kalabalığı bu defa tanımak ve onların nelerden hoşlanacaklarını bilmek durumundadır; böylece onları ikna edebilecektir. Örneğin, “kendisi aldanmaksızın başkasını aldatmak isteyen kişinin, şeylerin benzerliklerini ve başkalıklarını iyice ayırt edebilmesi gerektiği” üzerinde durulur. Söylevci (retorikçi), yanlışı doğru gibi gösterir, zayıf kanıtı da güçlüymüş gibi Doğru sanı (doxa) bilgi olmadığı halde “kendilerine hatip ve mahkeme hatipleri denen bilgelik üstatları bir şey öğretmekle değil, istedikleri sanıyı yaratmakla kandırırlar”. Buna karşılık bilgi (episteme) ile yola çıkan diyalektikçi ise öğretme amacını taşır.

Aristo ise şöyle demektedir: Korsanlar, kendilerini ‘tedarikçi’ olarak isimlendirmektedirler. Orestes ise, babasının intikamcısı veya annesinin katili olarak isimlendirilebilir. Bugünün İngilizcesinde rhetoric veya rhetorical kelimeleri, büyük oranda olumsuz çağrışımlar kazanmıştır. Çünkü rhetoric, bir kişinin hedeflerine uygun olarak şeyleri iyi veya kötü olarak sunması için kullanılır; hatta sık sık kötüye kullanılır/suiistimal edilir. En uç şekliyle, normalde iyi ve güzel olarak değerlendirilen şeyler, kötü veya çirkin veya aksine kötü ve çirkin olarak değerlendirilen şeyler ise iyi veya güzel olarak tasvir edilebilir.

Aristo üç tür söylev/retorik belirlemektedir: Bunlar da genelde olumsuz bir çerçevede biçimlenmiş olan türlerdir. 1. Politik/sakıntılı (deliberative) söylev, 2. Adlî (judicial) söylev ve 3. Törensel gösteri (epideiktik) söylevidir. Aristo’ya göre politik söylev, bizleri bir şeyi yapmaya ya da yapmamaya iter; mahkemelerdeki konuşmalarda ise bir kişiye ya saldırılır ya da o kişi savunulur; öte yandan törensel gösteri söylevinde ise biri veya bir şey ya övülür ya da kötülenir. Keza bu üç retorik Aristo’ya göre üç farklı zaman türüne işaret eder: Politik söylev gelecekle ilgilidir: çünkü lehine ya da aleyhine konuştuğu, bundan sonra yapılacak şeyler üzerinedir. Yasada ise bir davadaki taraf, geçmişle ilgilidir; yapılmış olan şeylerle ilgili olarak biri öbürünü suçlar, öteki ise kendisini savunur; tören hatibi ise Aristo’ya göre şimdiki zamanla ilgilidir; çünkü bu, var olan şeylerin durumunu göz önünde tutarak ya över ya da suçlar.4 Epidektik konuşmacı, erdem ve kusurla ilgilenir, birini över ötekini eleştirir.5 Sonuç olarak denilebilir ki her üç türde de retorik sanatını kullanan kişi karşı tarafı kendi düşünceleri ve inançları doğrultusunda düşündürmeye ve inandırmaya çalışmakta, yani kandırma amacı gütmektedir.

Önümüzdeki haftaya dek sevgiyle kalın,

Dr. Nilüfer Rüzgar

 

Etiketler :
İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER HABERLER
Korkma ! Korkma !

Bugün bir değişiklik yapıp ,  akciğer sağlığıyla  ilgili yazayım istedim. Malum akciğer,  göğüs cerrahisinin en  önemli  ilgi alanıdır ...

Yönetimde Hitabet Sanatı Yönetimde Hitabet Sanatı

Merhaba Sevgili Manşet 16 okuyucuları, Hitabete ilişkin değerlendirmelerim bu hafta yönetim bilimindeki kullanımına ilişkin detaylarla ...

2020 TEMMUZ AYINDA YAPILAN KANUNİ DÜZENLEMELER 2020 TEMMUZ AYINDA YAPILAN KANUNİ DÜZENL...

Sevgili Manşet16 okuyucuları;    Kurban Bayramını geride bıraktığımız bu  günlerde, sağlıklı  ve  birbirimizle kucaklaşabileceğimiz nic...

FÜTÜRİZM FÜTÜRİZM

Son yıllarda, her alana ilişkin, çeşitli sesli ve görsel efektler eşliğinde, geleceğe dair,  kimi zaman vurgulu kimi zaman ütopik konuş...

BU HABER HAKKINDA GÖRÜŞLERİNİZİ BELİRTMEK İSTER MİSİNİZ?(Yorum Yok)

SON EKLENEN HABERLER
Bursa’nın Kültür Hazineleri Ayağa Kalkıyor Bursa’nın Kültür Hazinele...

Tarihi mirasın korunmasına yönelik gerçekleştirdiği çalışmal...

Öğrenciler “Altın Bilezik” Dedi, İş Dünyası Sevindi… Öğrenciler “Altın Bilezik...

Liselere Geçiş Sistemi (LGS) sınav sonuçlarına göre, meslek ...

Yıldızlar kupayla döndü Yıldızlar kupayla döndü...

Bursa Büyükşehir Belediyespor Atletizm Yıldız Kadın takımı, ...

T2’de ihale tamam sıra imalatta T2’de ihale tamam sıra im...

Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı Alinur Aktaş’ın Haziran ay...

Yıldırımlılar Sabah Sporuyla Sağlıklı Yaşıyor Yıldırımlılar Sabah Sporu...

Yıldırım Belediyesi sağlıklı ve zinde yaşam için spor kültür...

Yıldırım’da Gürültüye ‘Sıfır’ Tölerans Yıldırım’da Gürültüye ‘Sı...

Yıldırım Belediyesi, ilçe sakinlerinin sağlığını korumak ve ...

Başkan Taban Basın Halkla İlişkiler Ekibiyle Buluştu Başkan Taban Basın Halkla...

Belediye Başkanı Alper Taban, belirli aralıklarla yapılan bi...

Osmangazili Atletler Hız Kesmiyor Osmangazili Atletler Hız ...

Osmangazi Belediyespor Atletizm Takımı sporcuları, Spor Toto...

Yaz geceleri tiyatro ile başka güzel Yaz geceleri tiyatro ile ...

Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin ‘Sanat Mahallemde’ etkinlikl...

Bursa’da Göçebe Oyunları heyecanı Bursa’da Göçebe Oyunları ...

Bu yıl Bursa’da yapılacak olan ancak pandemi nedeniyle önümü...

TEKNOLOJİ HABERLERİ